بحث بعدمان، بحث اجتهاد  و تقليد است، كه بحثى است بسيار ارزنده و بايد رسيدگى كامل درباره او داشته باشيم. اجتهاد   

https://hosein128.ir- پایگاه شخصی

  https://safarzade.blog پردایش اربعین حسینی

بسم الله الرحمن الرحیم  الحمد لالله رب العالمین

اللهم صل علی محمد وآل محمد وعجل فرجهم

اللهمَّ کُن لولیَّک الحُجةِ بنِ الحَسَنِ صَلَواتُکَ عَلَیهِ وَ عَلی ابائهِ فی هذهِ السّاعةِ، وَ فی کُلّ ساعَة وَلیّا وَ حافظاًوقائِداً وَ ناصِراًوَ دَلیلاً وَ عَیناً حَتّی تُسکِنَهُ اَرضَکَ طَوعاً وَ تُمَتّعَهُ فیها طویلا 

اللهم عجل لولیک الفرج اللهم فانصر الخامنی الکفار و الیهود و المنافقین علیهم الْكُفَّارِ وَ الْمُنَافِقِينَ‏ وَ النَّاكِثِينَ وَ الْقَاسِطِينَ وَ الْمَارِقِينَ اللهم الظالمین بالظالمین وَ اغْلُظْ عَلَيْهِم‏ اللهم وَفَّقَنَا وَ إِيَّاكُمْ لِمَا يُحِبُّ وَ يَرْضَى‏..

اجتهاد وتقلید عنوان درس: اجتهاد و تقليد / معناى اجتهاد       شماره درس: 281 تاريخ درس: ۱۳۷۶/۱۲/۹

موضوع درس:

بسم الله الرحمن الرحیم

متن درس:

0. اعوذ باللّه‏ من الشيطان الرجيم بسم اللّه‏ الرحمن الرحيم رب اشرح لى صدرى و يسر لى امرى واحلل عقدة من لسانى يفقهوا قولى.
1. بحث بعدمان، بحث اجتهاد  و تقليد است، كه بحثى است بسيار ارزنده و بايد رسيدگى كامل درباره او داشته باشيم. اجتهاد       كه از نظر لغت به معناى تحمل مشتقت است،از نظر اصطلاح براى او تعريفهايى شده است. مشهور در ميان بزرگان گفته‏اند استفراغ الوسع لتحصيل المظنة لاحكام الشرعية. كه اين تعريف را از علامه «رضوان اللّه‏ تعالى عليه» و از حاجبى گرفته‏اند. استفراغ الوسع لاستنباط الفروع من الاصول. بعد از علامه و حاجبى آنكه الآن مشهور است در ميان كتابها، گفته‏اند ملكة يُقتدر بها على استنباط الاحكام الفرعيه من الاصول؛يك ملكه‏اى است كه بواسطه آن ملكه مى‏تواند استنباط بكند حكم شرعى را از اصول، مثل كتاب و سنت و عقل و اجماع. بعضى هم گفته‏اند اجتهاد   هو الاستنباط. خيلى مختصر گفته‏اند و ما بقى كه استنباط از چى، آنها را حسب ما يعلم جائز و امثال اين تعريف‏ها شده است.
2. مرحوم آخوند در كفايه - همانطور كه در همه جا رسم اوست - مى‏فرمايند اين تعريف‏ها لفظى است و خيلى احتياج نداريم كه درست است يا نه، جامع افراد است يا مانع اغيار است يا نه و اينها براى تعليم و تعلم و تقريب به ذهن است. به عبارت ديگر اين تعريف‏ها نظير لفظى است كه تبديل مى‏كند لفظى را به لفظى ديگر براى تقريب به ذهن، اينجا هم همين طور است. لذا همه تعريف‏ها درست است. اين هم حرف مرحوم آخوند كه هم ملكه را مى‏آورند و هم حرف علامه را مى‏آورند و يك تصالحى درست مى‏كنند و مى‏فرمايند همه اينها درست است.
3. اصل حرف مرحوم آخوند درست است، ما هم مى‏دانيم اينكه ما بنشينيم و بگوييم جامع افراد است يانه، مانع اغيار است يا نه؟ خيلى احتياج به اين تعريفها و به اين نقص و ابرام‏ها نداريم. اما دو سه مسئله اينجا هست كه مرحوم آخوند بايد اينجا صاف كرده باشند و آن اين است كه اين استفراغ وسع كار مجتهد است، نه عمومات استنباطيه. مجتهد قوه اجتهاد        دارد، بواسطه آن قوه اجتهاد  مى‏رود در فقه و از كتاب و سنت و عقل و اجماع كار مى‏كند و آن استنباط الاحكام لتحصيل المظنة لتحصيل احكام فرعى، يعنى اين استفراغ وسع او، اين گردش در كتابهاى فقهى و ادله براى او چيزى درست مى‏كند وآن اينكه حكم فرعى را از يك حكم اصلى بيرون مى‏آورد. اين كار مجتهد است، نه آن قوه. اجتهاد   به معناى مصدرى هم همين است. اجتهد، يجتهد، اجتهاد ا. اين مصدر است، مصدر جعلى و اسم مصدر كه نيست. بايد بگوييم روى همين فعل بايد عمل كنيم، نه اسم مصدر و اگر بخواهيم فعل معنا كنيم، حرف علامه و حرف حاجبى درست است، براى اينكه اجتهاد       هو الاستنباط، هو الاستفراغ الوسع، در چى؟ در فقه. براى تحصيل حكم شرعى نمى‏داند يك مرتبه بايد تسبيح بخواند يا سه مرتبه. مى‏خواهد در رساله‏اش بنويسد، مى‏رود در روايات اهل بيت عليهم‏السلام كوشش مى‏كند، به اندازه قدرتش كار مى‏كند. آن وقت از روايات اهل بيت در مى‏آورد كه تسبيحات اربعه يك مرتبه واجب است. اين مى‏شود حرف علامه و حرف حاجبى كه استفراغ الوسع لتحصيل الحكم الفرعى من الاصول.
4. اما اگر ملكه گفتيم كه مشهور اين است كه الاجتهاد  هو الملكه، ملكة يُقتدر بها على تحصيل حكم فرعى من الاصول. اگر اين معنا را كرديم، يك اشكال او اين است كه با لفظ اجتهاد  جور نمى‏آيد، الا اينكه اجتهاد را اسم مصدر بگيريد و بگوييد اجتهاد  يعنى قوه و اين خلاف واقع است و قوه، اجتهاد   نيست بلكه اجتهاد  اين نشأ از آن قوه. لذا اينكه بگوييد الاجتهاد       هو الملكه اين درست نيست، الا اينكه اجتهاد   را اسم مصدر بگيريد، مصدر جعل بگيريد و اين هم خيلى كار مشكلى است. آن حالتى كه براى انسان است، آن اجتهاد  و استنباط نيست، بلكه اجتهاد  و استنباط از او پيدا مى‏شود. اين اواخرى‏ها كه مثل مرحوم شيخ و ديگران از كسانى كه كتاب اجتهاد  وتقليد نوشته‏اند، من جمله از حرفهاى مرحوم آخوند پيدا مى‏شود كه گفته‏اند اجتهاد   هو الملكه. كدام اجتهاد  ؟ اجتهاد فعلى با اسم مصدر بگيريم. مثلاً اينجور خوب است كه بگوييم: المجتهد له ملكة يقتدر بها على استنباط الاحكام الشرعية من الادلة الاولية. اين تعريف درست درمى‏آيد، اما اگر اجتهاد  مجتهد را بخواهيم بگوييم، اگر هم مصدر جعلى او را بگوييم، بازهم خوب است، اما اگر فعل او را بخواهيم بگوييم، قوه نيست. اگر تعريف ملكه را بخواهيد بكنيد، بايد لفظ مجتهد را بياوريد تا درست بشود. اگر تعريف كار مجتهد را مى‏خواهيد بكنيد، حرف علامه و حرف حاجبى خيلى خوب است و اين تعريف فعل مجتهد مى‏شود و ما الآن كه مى‏خواهيم بحث بكنيم، نمى‏خواهيم بگوييم فعل مجتهد چيست؟ بلكه آنكه فعل مجتهد را حجت  مى‏كند چيست، يعنى آن حالت و ملكه، كه آن حالت قدرت دارد، كه به واسطه آن حالت، استفراغ وسع و استنباط بكند. اين حرف اول.
5. حرف دوم اين است كه اين اجتهاد كه همان ملكه مى‏باشد، همان كارى كه از ملكه سرچشمه مى‏گيرد، اين اجتهاد       براى تشخيص مجتهد حجت  است و اين صرورت است. به عبارت ديگر كسى چيزى را بفهمد، اگر به او بگويند نفهم، نمى‏شود؛ محال است و اينكه اخبارى مى‏گويد اجتهاد  نه براى خود مجتهد و نه براى ديگران - حجت  نيست، بايد يك جور ديگر معنا كنيم تا يك سر و صورتى پيدا كند. البته اخباريهايى كه روى حرف آنها حساب مى‏شود، مثل صاحب حدائق، مثل شيخ صدوق و مثل مرحوم كلينى. اگر بگويند اجتهاد  حجت  نيست، خوداين گفته اجتهاد است و خود اين هم نبايد حجت  باشد چون در مقام رد اصولى است. او مى‏گويد اجتهاد  حجة  او مى‏گويد اجتهاد ليس بحجة . اين اجتهاد ليس بحجة  اول كارى كه مى‏كند قول خودش را مى‏زند، يعنى يلزم من وجوده العدم و نمى‏شود كه انسان اين حرف را بزند كه قول تو حجت  نيست و اما قول من حجت  است. پس بايد يك حرف غير از اين مرادشان باشد و آن همان است كه مرحوم آخوند دركفايه در باب قطع گفته‏اند كه مراد اينها اين است كه فقه ما محتاج به كتاب و روايات اهل بيت عليهم‏السلام است اما آدم انسان بخواهد فلسفه را بياورد در فقه و طبق آن دقائق فلسفيه فتوا بدهد و حكم بكند، اين ليس بحجة .
6. اين حرف خوبى است به اين معنا كه هر علمى براى خودش اصطلاحى دارد، هر علمى براى خودش يك روشى و يك منشى دارد و فقه ماروش و منش او فلسفه نيست، بلكه روش و منش او روايات و قرآن و فهم عرفى است. همانطور كه اصطلاحات فلسفى را نمى‏شود در فقه آورد. از نظر فلسفه مثلاً نمى‏شود بپذيريم كه رنگ خون جسميت ندارد، يا بخار بول غير از بول است. فقهاء مى‏گويند پاك است، اما فلسفه نمى‏تواند اين را بپذيرد. لذا حرف اخبارى‏ها همين مراد است و حرف خوبى است و آن اين است كه هر علمى براى خودش اصطلاح دارد، هر علمى براى خودش يك روش و منش و مبانى دارد. پس بنابراين اينكه اجتهاد  براى خودش حجت  است هيچ اشكال نيست و ضرورت است و الا يلزم من وجوده العدم، اين ضرورت عقل و عرف ماست كه حجت  است و بالاخره ضرورت فلسفه ما. رواياتى هم داريم كه ان‏شاءاللّه‏ فردا صحبت مى‏كنم كه دلالت دارد به اينكه فقيه اجتهاد  كند. امام صادق عليه‏السلام به ابان مى‏فرمود دوست دارم مثل تو بنشيند فتوا بدهد براى مردم و نظير اين روايت  زياد است.
7. بحث ديگر هم اينكه براى خودش حجت  است، آيا براى ديگران حجت  است يا نه؟ بحث عقلى اين را هم بكنم تا فردا برسيم به روايات. آن هم يك امر فطرى ضرورى است و آن مراجعه جاهل به عالم است، مثل اينكه زن بى سوادى كه چشم او درد مى‏كند مى‏رود دكتر، تا اين اندازه مى‏فهمد كه بايد نزد دكتر متخصص چشم برود، رجوع جاهل به عالم. به قول قرآن مى‏فرمايد: «افمن يهدى الى الحق احق ان يتبع امن لا يهدى الا ان يُهدى فما لكم كيف تحكمون».ببين عقل و فطرت چه مى‏گويد، آنكه مى‏تواند هدايت كند جامعه بشريت را با علمش با اصولى كه خدا داده آيا آن مقدم است، يا كسى كه به قول زمخشرى در الموزج مى‏گويد عمر هفتاد و دو مرتبه گفته است لولا على لهلك عمر؟ كدام مقدم است؟ عامى نمى‏داند تسبيحات اربعه چند تا است؛ بايد تقليد كند از مرجع تقليد. لذا رجوع جاهل به عالم مى‏گويد اجتهاد   مجتهد هم براى خودش حجت  است و هم براى ديگران. در اين باره روايات باندازه تواتر داريم. ان‏شاءاللّه‏ فردا مى‏خوانيم.وصلى اللّه‏ على محمد و آل محمد.
8. اجتهاد       وتقلید عنوان درس: اجتهاد       و تقليد / معناى اجتهاد       شماره درس:282متن درس:
    
9. اعوذ باللّه‏ من الشيطان الرجيم بسم اللّه‏ الرحمن الرحيم رب اشرح لى صدرى و يسر لى امرى واحلل عقدة من لسانى يفقهوا قولى.
10. ديروز عرض كردم كه اجتهاد   يك ملكه است كه مجتهد به واسطه آن ملكه قدرت استنباط دارد، كه اين استنباط گاهى در فقه است، گاهى در فلسفه است و گاهى در علوم طبيعى و بحث ما در فقه است. مجتهد در اصطلاح فقهى به كسى مى‏گوييم كه قدرت داشته باشد براى استنباط احكام. اين اجتهاد  ، يعنى اين كار مجتهد كه سرچشمه مى‏گيرد از آن ملكه، آيا حجت  است يا نه؟ آيا براى ديگران حجت  است يا نه؟
11. گفتم هر دو مثبت است براى اينكه ضرورت عقل است. در فلسفه همين است، در علوم طبيعى هم همين است، در باب فقه هم همين است و همين طور كه در هر فن اگر مجتهد آن فن چيزى را بفهمد براى خودش و ديگران حجت  است، در فن فقه هم اگر چيزى را بفهمد براى خودش و ديگران حجت  است. بله يك حرف هست و آن اينكه شارع مقدس مى‏تواند جلوى مقدمات را بگيرد و بگويد از اين راه نرو؛ آن وقت مى‏تواند بگويد اجتهاد  تو ليس بحجة . ما در القطع حجة  لا تناله يد الجعل اثابتا و لا نفيا همين را مى‏گفتيم كه شارع مقدس مى‏تواند بگويد قطع تو حجت  نيست، به اين معنا كه از اين راه نرود كه اگر از اين راه رفتى و به قطع رسيدى من قطع تو را قبول ندارم. همين طور كه در علوم غريبه اين كار را كرده است؛ مثل اظهار روح، خواب مغناطيسى رمل و استرلاب، حفر و امثال اينها در اسلام حجت  نيست و اگرانسان از اين راهها يك استنباطى كرد ولو قطع پيدا شده باشد نه براى خودش و نه براى ديگران، هيچ كدام حجت  نيست و شارع مى‏تواند بگويد اگر از اين راه رفتى حجت  نيست، مثلاً بگويد اگر از راه فلسفه بجايى رسيدى من قبول ندارم و اما اينكه جاهل بايد به عالم رجوع كند، مسلم است عالم آنچه مى‏داند براى خودش حجت  است.
12. و اما در خصوص فقه ما علاوه بر اين ضرورتى كه هست، رواياتى هم هست كه آن روايات به ما مى‏گويد قول مجتهد هم براى خودش و هم براى ديگران حجت  است. اين روايات زياد است. اگر جلد 18 وسائل، ابواب صفات قاضى را مطالعه كنيد شايد بتوانيد بيش از صد روايت  در اين باب پيدا كنيد، كه به ما مى‏گويد قول مجتهد حجت  است براى خودش و حجت  است براى ديگران كه من بعضى از آن روايات را آورده‏ام كه از باب نمونه مى‏خوانم.
13. يكى صحيحه هشام بن سالم است؛ روايت  51 از باب 6 از ابوب صفات قاضى: در صحيحه اينجور آمده: «انّما علينا ان نلقى اليكم الاصول و عليكم ان تفرّعوا»؛ما اصول را مى‏گوييم، شما بايد فروع را از اصول درآوريد. معناى اجتهاد  در فقه اين است: استفراغ الوسع لتحصيل الفروع من الاصول. همين جمله را امام صادق عليه‏السلامفرموده‏اند.
14. روايت  دوم صحيحه ابن نصر بزنطى است. اين روايت  52 از همان باب است. «علينا القاء الاصول و عليكم التفريع». اين روايت  مال حضرت رضا عليه‏السلام است كه مضمون يك چيز است با آن روايت  قبلى، يعنى ما روايت  مى‏گوييم تو فروعى را مترتب بر او بكن، فروعى را از او دربياور.
15. روايت  1 مقبوله عمر بن حنظله است كه سابقا درباره‏اش خيلى حرف زديم. اين روايت  را مرحوم صاحب وسائل دو جانقل كرده‏اند. آنكه ما مى‏خواهيم بخوانيم، روايت  1 از باب 11 از ابواب صفات قاضى، جلد 18 وسائل است. بعد از آنكه از امام‏صادق عليه‏السلام سؤال كردند يابن رسول اللّه‏ ما مى‏توانيم به طاغوت مراجعه كنيم يا نه؟ فرمود نمى‏شود چه در قضاوت و چه در دعوى گفت پس حالا كه به طاغوت نمى‏توانم مراجعه كنم، به كى مراجعه كنم؟ حضرت فرمودند: «ينظران الى من كان منكم (كسى كه از شما باشد) ممّن قد روى حديثنا و نظر فى حلالنا و حرامنا و عرف احكامنا»؛ روايت  ما را نقل مى‏كند و در آن روايت  نظر داشته باشد و در اين روايت  عرفان داشته باشد، يعنى نظر در روايات ما بكند و از روايات ما حكم ما را بيرون بكشد. «فليرضوا به حكما فانى قد جعلته عليكم حاكما»؛ بايد شيعه راضى باشد به حكم اين. چرا؟ براى اينكه من اين را حاكم قرار دادم، لانّه حجت  عليكم و انا حجة  اللّه‏. اين هم روايت  سوم.
16. غالب روايات  باب 4 از همين ابواب صفات قاضى مى‏گويد:«من افتى بغير علم و لا هدى من اللّه‏ لعنه ملائكة الرحمة و ملائكة العذاب و لحقه و وزر من عمل بفتياه».اين جا مفروغ گرفته كه فتواى با علم اشكال ندارد، آنكه اشكال دارد فتواى بدون علم است؛ كسى كه مجتهد نباشد و فتوا بدهد، كسى كه مبانى دست او نباشد و فتوا بدهد. «من افتى الناس بغير علم فليتبوء مقعده من النار» نظير تفسير قرآن به راى كه در همين روايت ها آمده من فسّرالقرآن برأيه فليبتوء مقعده من النار. اين را توجه داشته باشيد كه همه اينها ارشاد است و شايد همان مقبوله هم ارشاد باشد. اما ما بقى همه‏اش ارشاد است به يك ضرورت كه آن حكم عقل است.
17. روايت  ديگر را مرحوم طبرسى در احتجاج، از امام عسگرى  عليه‏السلامنقل مى‏كند مرحوم صاحب وسائل اين روايت  را در باب 10 از همان ابواب صفات قاضى، روايت  20 نقل مى‏كند. «فاما من كان من الفقهاء، صائنا لنفسه، حافظا لدينه، مخالفا لهواه، مطيعا لامر مولاه، فللعوام ان يقلدوه».روايت  از نظر دلالت خيلى بالاست؛ هم فقيه دارد هم عوام دارد، هم تقليد دارد، هم از نظر فقهى خوب است و هم از نظر عرفانى. لذا نزد مرحوم سيد مسلم است كه اين روايت  صحيح السند است و روى آن فتوا مى‏دهند. مرحوم حضرت امام هم در حالى كه تفسير امام حسن عسگرى را قبول نداشتند يعنى مى‏گفتند اثبات نشده كه اين تفسير مال او باشد، اما درمضون اين روايت  فتوى مى‏دهند. مرحوم سيد در عروه مى‏فرمايند تقليد كردن از مجتهد جامع الشرايط جائز است، لقوله  عليه‏السلام «و اما من كان من الفقهاء صائنا لنفسه، حافظا لدينه، مخالفا لهواه، مطيعا لامرمولاه». حضرت امام قدس‏سرهدرباره اين كه اگر كسى مكب على الدنيا باشد آيا مى‏شود از او تقليد كرد يا نه، مى‏گويند نه و تمسك مى‏كنند به اين روايت  و مى‏فرمايند: فامّا من كان من الفقهاء صائنا لنفسه يعنى تقوى، و حافظا لدينه را مى‏گفتند مثل اميرالمؤمنين عليه‏السلام كه مى‏فرمايد اگردنيا يك طرف، دين يك طرف، مسلّم من دين را مى‏گيرم و دنيا را رها مى‏كنم؛ «واللّه‏ لو اعطيتم اقاليم السبعه و ما تحت افلاكها على ان اعصى فى نملة اسلبها جلب شعرة ما فعل، بگويند يك گناه بكن، عالم هستى مال تو، آن گناه اينكه پوست جوى از دهان مورچه بگيرى، نمى‏كنم. حافظا لدينه را مى‏فرمودند يعنى اين آن ملكه. مخالفا لهواه، مطيعا لامر مولاه را مى‏گفتند همين است كه مكب على الدنيا نباشد. صددرصد مخالف لهواه، مطيعا لامر مولى للعوام ان يقلدوه. مرادم اين است كه ايشان در تحرير مى‏فرماينداگر كسى مكب على الدنيا باشد، از اين تقليد نمى‏شود كرد براى اين روايت . مرحوم شيخ انصارى هم در اجتهاد  و تقليد ديده‏ام تمسك به اين روايت  مى‏كنند، بدون اينكه اشاره بكنند كه ضعف سند دارد. يادم است كه صاحب جواهر هم تمسك به روايت  مى‏كنند، بدون اينكه اشاره به ضعف سند بكنند و اينها يك تاييد حسابى است از مثل شيخ و صاحب جواهر و صاحب عروه و حضرت امام اين هم اين روايت .
18. روايت  9 ازباب 11: همان حديث مشهور است كه مى‏فرمايد. «و امّا الحوادث الواقعة فارجعوا فيها الى رواة احاديثنا فانهم حجت ى عليكم و انا حجة  اللّه‏»؛اگر يك حادثه‏اى جلو آمد كه حكم او را نمى‏دانيد بايد روات احاديث ما حكم او را به شما بگويد. در خود فارجعوا فيها الى رواة احاديثنا خوابيده است كه مجتهد جامع الشرائط مراد است و مراد از رواة احاديثنا آنها هستند، كه مى‏فهمند معناى روايت  را. به نقل احاديث ائمه  عليهم‏السلام كه نمى‏شود به او مراجعه كرد. يك اخبارى صد هزار روايت  بداند، اين اسمش رواة احاديث نيست، رواة احاديث يعنى آن كسانيكه احاديث را نقل مى‏كنند و بتوانند معنا كنند، كه بشود مجتهد جامع الشرائط.
19. اگر هم اين حرف من را نپسنديد، مقبوله عمر بن حنظله همين را مى‏گويد، براى اين كه روايت  عمربن حنظله اين بود كه «ينظران من كان منكم قد روى احاديثنا و نظر فى حلالنا و حرامنا و عرف احكامنا». خود اين مى‏گويد رواة احاديث، يعنى آن كه نظر فى حلالنا وحرامنا و عرف احكامنا و چرااين را رواة احاديث مى‏گويند؟ اين تعيير به عامه است، كه فقه آنها مى‏گردد روى قياس و استحسان و روى احاديثنا نيستند، بخلاف شيعه كه روى احاديثنا است، يعنى به شيعه‏اى كه فقه او مى‏گردد روى روايات ما، نه سنى كه فقه او مى‏گردد روى قياس و استحسان. همانطور كه قول من حجت  بر شماست، چون حجت  اللّه‏ هستم، قول اين هم حجت  است براى همه، چون حجت  اللّه‏ است. اگر مراجعه كنيد در ابوب صفات قاضى خيلى روايات پيدا مى‏كنيد بر اينكه قول مجتهد جامع الشرائط حجت  است، هم براى خودش و هم براى ديگران.
20. فصل دوم اين است كه آيا قول متجزى حجت  است يا نه؟ متجزى دو قسم است: يك قسمت اينكه در ابوابى راستى اين قوه و ملكه دارد. يك قسمت اينكه اينجورها نيست، اما يك طلبه فاضل با ذوق و استعداد مى‏تواند بعضى از مسائل را تحويل بدهد. آيا به اين مى‏شود گفت ملكه دارد يا نه؟ بعضى گفته‏اند متجزى محال است.
21. من خيال مى‏كنم اينكه اينها هو كرده‏اند كه متجزى محال است از همين جا پيدا مى‏شود كه بعضى از طلبه‏ها خوب مى‏توانند زد و بند داشته باشند و جزوه بنويسند، اما ملكه ندارند. امااگر ملكه داشته باشد، حالا در كل نباشد، بلكه ملكه در بعض باشد، اينجا هم بگوييم قول او حجت  است و هم رجوع جاهل به عالم است. وصلى اللّه‏ على محمد و آل محمد.
22. اجتهاد       وتقلید عنوان درس: اجتهاد       و تقليد / معناى اجتهاد       شماره درس:    283متن درس:
     
23. اعوذ باللّه‏ من الشيطان الرجيم بسم اللّه‏ الرحمن الرحيم رب اشرح لى صدرى و يسر لى امرى واحلل عقدة من لسانى يفقهوا قولى.
24. بحث ديروز درباره متجزى بود، آن كه در بعضى از احكام مى‏تواند استنباط بكند.
25. گفتم متجزى منقسم مى‏شود به اقسامى: يك قسمت آنكه ملكه ندارد، اما مى‏تواند در بعضى از احكام مثل ديگران اجتهاد       كند، مثلاً يك طلبه فاضل با هوش و خارج خوانده است. اگر منظور اين باشد، مسلم قول او نه براى خودش و نه براى ديگران حجت  نيست، چون اجتهاد   بناء شد ملكه باشد. لا اقل اينكه شك داريم كه حجت  است يا نه. اصل در اين زمينه‏ها اقتضاء مى‏كند عدم حجيت را و مجتهد بخواهد اجتهاد ش براى خودش و ديگران حجت  باشد، بايد يك دليل قاطعى داشته باشيم. ما با سيره ضرورى و با رواياتى كه ديروز خوانديم، گفتيم قول مجتهد براى خودش و براى ديگران حجيت دارد و همين مقدار كه شك كنيم كه قول اين حجت  است براى خودش و ديگران، عدم حجيت جارى است و دراينجاها اصل عدم حجيت كار مى‏كند، الا ما اخرجه الدليل. اگرهم مى‏خواهيد بگوييد - به قول شيخ انصارى - حرمة عمل بالظن الا ما اخرجه الدليل، يا مرحوم آخوند حرمت را برداشتند، حجيت جاى اوگذاشتند باينكه الاقوى عدم حجية المظنة الا ما اخرجه الدليل. آن هم مانعى ندارد. اين يك قسم تجزى كه اجتهاد  بكند بدون ملكه فايده ندارد.
26. قسم دوم اينكه مجتهد متجزى قدرت دارد، اما نه در همه مسائل، در آن مسائلى كه اصول متفرقه دارد و روايات متعارض دارد و از مسائل مشكل فقه است، نمى‏تواند اجتهاد  كند، اما در آن مسائل آسان و مسائلى كه در او حرف زياد زده شده است و اين تتبع كرده، اين اجتهاد دارد. مثلاً در باب معاملات چون مكاسب خوانده، قدرت اجتهاد  دارد، اما در باب عبادات چون نخوانده است، قدرت ندارد. اگر راستى اينجور شد كه قدرت دارد در بعضى دون بعض، آيا قول او حجت  است يا نه؟ اگر معتنابه باشد مثل اين مثالهايى كه زدم، معلوم است قولش حجت  است، هم سيره عقلاء روى او هست و هم از روايات، مثل آن روايت  اول و دوم كه حضرت رضا عليه‏السلام به بزنطى مى‏گفتند، يا امام باقر به ابان مى‏گفتند، «علينا القاء  الاصول و عليكم التفريع».كه اين حديث، اين را هم مى‏گيرد. اين هم يك قسم.
27. اما قسم سوم: اينكه آن مرتيه ضعيف تجزى را دارد و معتنابه نيست. مى‏دانيد اين تجزى از صفر شروع مى‏شود، بسيط هم است، اما مقول به تشكيك است؛ مثل نورى مى‏ماند كه مركب نيست بسيط است. اين ملكه فقاهت و سائر ملكات هم بسيط است و در حالى كه بسيط است از صفر شروع مى‏شود. حالا كه طلبه فاضل رسيده به آنجا كه در بعضى از مسائل به طور معتنابه نه، اما مى‏توانداجتهاد  بكند، اين قول را بخواهيم بگوييم حجت  است، سيره روى او نيست و روايات هم معلوم نيست اينجا را بگيرد كه برما القاء اصول و بر شما تفريع باشد و لا اقل من الشك، اصالة عدم الحجية مى‏گويد قولش حجت  نيست. اين راجع به تقليد و حجيت اقوال و امثال اينها.
28. و اما راجع به كارهاى ديگر، مثل اينكه آيا متجزى مى‏تواند قاضى بشود يا نه؟ در قضاوت همين طور كه از روايات استفاده مى‏كنيد، بايد مجتهد مطلق باشد، براى اينكه مقبوله عمر بن حنظله كه خوانديم قدر متيقن او قضاوت است. حالا حكومت را هم بگيرد يا نه - كه ما مى‏گوييم حكومت را هم مى‏گيرد - اما قدر متيقن او قضاوت است و همه مى‏گويند قضاوت را دلالت دارد. در اين روايت  دارد «نظر فى حلالنا و حرامنا و عرف احكامنا». حلال مصدر است، اضافه شده و دال بر استغراق است. همچنين احكام كه جمع است، اضافه شده، دال بر استغراق است. معنايش اينجور مى‏شود كه قاضى كيست؟ آنكه مجتهد جامع الشرائط باشد. مجتهد باشد در همه احكام، نه فقط باب قضاوت، نظر داشته باشد به حلال و حرام خدا همه. اين مى‏تواند، فليرضوا به حكما باشد. اگر معنا كنيم، يعنى قاضيا فانى قد جعلته عليكم حاكما و درباب قضاوت بهترين روايات هم همين است و اين روايت  دارد كه بايد مجتهد جامع الشرائط باشد. مرحوم صاحب جواهر و ديگران ادعاى اجماع كرده‏اند اما عمده صاحب جواهر است كه مى‏فرمايند بايد مجتهد جامع الشرائط باشد. حالا اين مجتهد جامع الشرائط نيست، بلكه متجزى است.
29. حالا اگر جعل قضاوت براى كسى شده باشد آيا مى‏تواند متجزى را براى قضاوت قرار بدهد يا نه؟ مثلاً مثل حضرت امام كه قاضى به تمام معنا است، اين بيايد و قضاتى كه وارد هستند، يعنى همه شرائط را دارند جز شرط علم، او هم به اين اندازه هست كه عن تقليد مى‏تواند قضاوت كند. آيا مى‏شود اين را قاضى كرد؟ به اين معنا كه حكم اين حكم خدا باشد، رد اين رد خدا باشد و نشود ديگر قول اين را رد بكنيد و بالاخره حكم اللّه‏ باشد.
30. مشهور ميان فقهاء من جمله خود حضرت امام مى‏فرمودند نمى‏شود، براى اينكه قاضى بايد مجتهد مطلق باشد و اين كه مجتهد مطلق نيست، متجزى است و اگر هم عامى باشد و وارد در مسأله قضاوت هم باشد، روايات اين را نمى‏تواند بگيرد. و دليل هم نداريم كسى كه مجتهد جامع الشرائط است اين بتواند يك عامى را قاضى قرار بدهد و سبب او هم اين است كه تصرف دراموال و اعراض مردم، تصرف در جان مردم جائز نيست لاحد الا اللّه‏ تبارك و تعالى؛ لا يجوز لاحدٍ ان يتصرف فى مال الغير او فى عرضه او فى نفسه الا باذن اللّه‏ تبارك و تعالى. حتى باذن خودش هم در اموال جايز است - اما در بعضى از جاها - و اما دراعراض و انفس مسلم جايز نيست. مثلاً كسى بگويد من قاضى هستم، پشت سر من غيبت كنيد. معلوم است كه نمى‏شود. در نفس، كسى بگويد من را بكش. جايز نيست. در مالش هم همين است؛ كسى بگويد راضى هستم كه مالم را آتش بزنى. مسلم جايز نيست.
31. بله يجوز للّه‏ تبارك و تعالى ان يتصرف فى مالنا، فى عرضنا، فى انفسنا، پروردگار عالم اين حقى كه دارد، داده به پيامبر اكرم، كه درآيه مى‏فرمايد: «النبى اولى بالمؤمنين من انفسهم»همين معناى اوست. «ما كان لمؤمن و لامؤمنة اذا قضى اللّه‏ و رسوله امرا ان يكون لهم الخيرة من امرهم». خيلى آيد طمطراق دارد اينكه اگر گفت زنت را طلاق بده، بايد گفت چشم. گفت مالت را بده به جبهه، يا گفت بايد سر ت بريده شود، كه آيه در ذيل قضيه آن زينب و زيد وارد شده، با آن قصه‏اى كه دارد، يعنى آنچه خدا دارد، داده به پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم «اللّه‏ اولى بالمؤمنين من انفسهم»،«النبى اولى بالمؤمنين من انفسهم» و پيامبر اكرم اين اختيار را داده به ائمه طاهرين عليهم‏السلام؛در روز غدير خم پيغمبر اكرم فرمود: «الست اولى بكم قالوا: بلى. قال: من كنت مولاه فهذا على مولاه»؛ آنچه را كه من دارم خدا همه‏اش را داده به على عليه‏السلام. لذا ائمه طاهرين عليهم‏السلاماولى من انفسهم هستند. در زمان غيبت كبرى آنكه ائمه طاهرين عليهم‏السلامداشتند دادند به مجتهد جامع الشرائط، به ولى فقيه. «و اما الحوادث الواقعة فارجعوا فيها الى رواة احاديثنا فانهم حجت ى عليكم و انا حجه‏اللّه‏». و حجة  اللّه‏ اولى بالمؤمنين هستند من انفسهم، حجة  الحجة  هم اولى هستند به مؤمنين من انفسهم. لذاتصرف در اموال و اعراض و نفوس براى قاضى جايز نيست، الا اينكه خدا اجازه بدهد، الا اينكه پيغمبر اجازه بدهد، الا اينكه ائمه طاهرين اجازه بدهند. آن اندازه كه اجازه داده‏اند «من نظر فى حلالنا و حرامناو عرف احكامنا»، متجهد مطلق است. راجع به مجتهد متجزى اجازه نداريم، لا اقل شك داريم، و آن قاعده لا يجوز لاحد ان يتصرف فى مال الغير او فى عرضه او فى نفسه به ما مى‏گويد لا يجوز. بله گاهى با اين كارى كه حضرت امام كردند و الان هم ولايت فقيه مى‏كنند و افراد مسئله دادن را قاضى مى‏كنند، قاضى به آن معنا نيست. همين طور كه استاندارد درست مى‏كند، اين را هم براى رفع نزاع به عنوان قاضى تعيين اين جعل نيست، بلكه تعيين است و اگر قول او را حجت  مى‏كنيم، از راه خود ولى فقيه، قول او را حجت  مى‏كنيم. مثل حضرت امير عليه‏السلام شريح قاضى را از درد مجبورى قاضى كردند. خود حضرت امام هم مى‏فرمودند اگر قاضى تعيين نكنم، موجب حرج و مرج مى‏شود و قاعده ثانوى به ما مى‏گويد هر محكمه‏اى بايد قاضى داشته باشد و من مجتهد متجزى را، يا عارف به مسائل را قاضى قرار مى‏دهم و از همين جهت هم اگراعتراض روى حكم بشود، حكم او را مى‏شود شكست. لذا باب قضاوت اگر الان هست و اجتهاد  نيست، از اين باب است، ازعنوان ثانوى است. ولى على كل حال آنكه شرائط را داراست و قول او حجت  است، اين است كه «ينظران الى من كان منكم نظر فى حلالنا و حرامنا و عرف احكامنا فليرضوا به حكما» و اين بايد مجتهد جامع الشرائط باشد. نظر فى حلالنا و حرامنا فليرضوا به حكما فانى قد جعلته عليكم حاكما و اين بايد مجتهد جامع الشرائط باشد، نه متجزى و ما به فرض قول مجتهد متجزى را براى خودش حجت  بدانيم، اما نمى‏تواند قاضى بشود. راجع به حكومت هم، وقتى‏قضاوت را اينجور گفتيم، مقبوله عمربن حنظله به طريق اولى دلالت برحكومت هم دارد و حكومت هم همين است كه بايد مجتهد جامع الشرائط باشد كه سابقا درباره‏اش صحبت كردم. سؤال هم در اجراء است و هم قضاوت؛ سؤال اين است كه عامه حكومت دارند، ما شيعه‏ها حكومت نداريم، ما شيعه‏ها احتياج داريم به حكومت آنها مراجعه كنيم. فرمود نمى‏شود، چون مراجعه به آنها مراجعه به طاغوت است. گفت ما كه حكومت نداريم چه كنيم؟ فرمود بلكه حكومت داريم؛ «من نظر فى حلالنا و حرامنا و عرف احكامنا فليرضوا به حكما فانى قد جعلته عليكم حاكما». اينجور كه من معنا مى‏كنم حكومت دراين خوابيده است.
32. همه پيامبران هم قوه مقننه داشتند و هم قوه قضائيه داشتند و هم قوه مجريه داشتند يعنى اينجور بودند و پيامبر اكرم هم داشتند دادند به اميرالمؤمنين  عليه‏السلام و اميرالمؤمنين هم دادند اولادهايشان و ائمه طاهرين هم دادند به مجتهد جامع الشرائط و بحث فردا شرائط مجتهد جامع الشرائط است. فرموده‏اند: مجتهد يعنى آن كه جائز است استنباط بكند و استنباطات او براى خودش و ديگران حجت  باشد - شرائطى دارد. من اينجا ده شرط دارم:
33. شرط اول اينكه ملكه داشته باشد و قبلاً گفتيم صرف استنباطات ولو مطابقت پيدا كند با بعضى از بزرگان حجت  نيست، براى اينكه چاه بايد خود آب داشته باشد نه اينكه آب در او بريزند. و در اين گونه مطالب هر چه اسلام گفته است عن ملكة گفته است. مثل عدالت را فقهاء معنا مى‏كنند: ملكة يقتدر بها على الواجبات كلها و اجتناب المحرمات كلها، چه قاضى باشد و چه مرجع باشد. معمولاً در كارهاى اجتماعى اين رامى خواهند و اين را از شرائط واقعى هم حساب مى‏كنند الا ما اخرجه الدليل، مثل باب جماعت كه مى‏گويند اين شرط ذكرى است نه واقعى و اگر عادل نباشد مى‏تواند خود را در معرض جماعت قرار بدهد.
34. معمولاً اين چيزهايى كه اسلام از حالات شخص شرط كرده است، مثل اينكه بايد عادل باشد، بايد مجتهد باشد، بايد انس با روايات داشته باشد، اينها مى‏گويند بايد ملكه باشد. از جمله اينكه بايد ملكه اجتهاد       داشته باشد به اينكه هرمسئله‏اى را به او بدهند بتواند استنباط بكند، يا معتنابه كه در باب تجزى صحبت كرديم.
35. شرط دوم: اينكه مجتهد بايد انس به كلمات عرب داشته باشد كه اسم او را مى‏گذاريم ادبيت. انصافا ادبيت چيز خوبى است، كه كسى خوب بتواند عبارت را بخواند. مرتبه پايين ادبيت اين است كه هر دو روايت ى را به او بدهند بتواند معنا كند، هر آيه‏اى را به او بدهند بتواند معنا كند، انس به كلام عرب داشته باشد، چون كه مدرك ما قرآن و كلمات اهل بيت عليهم‏السلاماست. وقتى مدرك ما قرآن و كلمات اهل بيت باشد، كه عربى است و چون عربى است ما هم بايد آشنايى كامل به عربيت داشته باشيم ولو آشنايى كامل به ادبيت نداشته باشيم. بعضى از بزرگان عبارت را غلط مى‏خوانند اما وقتى مى‏خواهند معنا كند، فاعل و مفعول و جار و مجرور را بجاى خود معنا مى‏كنند و مرادمان از عربيت اين نيست كه كتابهاى موجود روشنفكرى را بفهمد، بلكه مرادمان اين است كه اين روايات اهل بيت را آشنا داشته باشد، براى اينكه بتواند به راحتى از روايت  بگذرد و احتياج نداشته باشد كه از اين و آن بپرسد.
36. اين شرط هم انصافا شرط خوبى است و همين است كه مرحوم آخوند دركفايه آورده است و نمى‏خواهيم مجتهد ادبيت باشد ولو اينكه اگراديب باشد خوب است. بعضى‏ها از نور روايات پى مى‏برند كه اين كلام معصوم است يا نه، براى اينكه در زيارت جامعه مى‏خوانيم كلامكم نور. مى‏گويند علامه مجلسى و مرحوم مامقانى و امثال اينها اينجور حالاتى را داشته‏اند. حالا اينها نه كه اينجور انس با روايات باشد، اما على كل حال انس به ادبيت و مأنوس بودن به كلام ادبيت، اين شرط دوم است كه حتما بايد باشد.
37. شرط سوم انس به محاورات عرفيه است و اين خيلى مهم است و اگردر فهم عرفى انس به تفاهمات عرفى نداشته باشد مسلم فتاواى خلاف قاعده خيلى مى‏گويد. آدمى مثلاً فلسفه او بيايد در فقه او، يا عرفان او بيايد در فقه او، بخواهد فقه او رنگ فلسفه و عرفان پيدا كند، مسلم اين فقه او حجت  نيست. بايد فقه او رنگ فقه داشته باشد، رنگ فقه يعنى رنگ قرآن و روايات اهل بيت عليهم‏السلام. بايد ببيند مردم چه از فقه مى‏فهمند. البته اين مردم و عرف يعنى ذهن مجتهد خالى از اصطلاحات باشد و اين يك جربزه است و خيلى كسى را مى‏خواهد كه وقتى وارد فقه مى‏شود در حاليكه فيلسوف است، وقتى وارد در فقه مى‏شود مثل اينكه اصلاً فلسفه وارد نيست؛وقتى وارد در فلسفه مى‏شود مثل اينكه اصلاً فقاهت وارد نيست. خالى شدن ذهن از اصطلاحات و هميشه درنظر داشته باشد اصطلاحات همان علم را، و اين خيلى مهم است و حضرت امام در حالى كه تخصص داشت درعرفان و تخصص داشت در فلسفه، يكى از شاهكارهاى او اين بود كه وقتى وارد در فقه مى‏شدند گويا فيلسوف نبودند، گويا عارف نبودند و اين را هم از استادشان مرحوم حاج شيخ داشتند. على كل حال اين شرط سوم، شرط مهمى است و هر كس فهم عرفى او بيشتر باشد، اين اعلم‏تر است؛ هر كس فهم عرفى او بهتر باشد، اين از نظر استنباط عالى‏تر است. شرط چهارم: انس به كتاب و سنت است. كه اين بايد روايت  فهم باشد. يك معناى او اين است كه مى‏رسد به آنجا كه نور روايت  را مى‏بيند. آنكه منظور نيست، چون مختص به او حدى من الناس است. يك قدرى پايين‏تر، ازمضمون روايت  پى ببرد به سند روايت ، كه حضرت امام مى‏فرمودند زيارت جامعه اگر هم سند نداشته باشد،انسان از مضمون زيارت پى مى‏برد به صحت سند؛ كه شيخ انصارى«رضوان اللّه‏ تعالى عليه» فرموده‏اند من احتياج به رجال ندارم، از مضمون روايت  پى مى‏برم كه اين روايت  سند دارد يا نه، صدر تقية يا نه، اين هم منظور ما نيست. اما اين رفتن در روايات و انس به روايات اهل بيت عليهم‏السلام، انس به كتاب وسائل، يك چيز فوق العاده لازمى است. و ما ديده‏ايم بعضيها انس به وسائل، انس به كتابها پيدا مى‏كنند و اين انس به كتابها بر مى‏گردد به اينكه يك آدم متتبعى مى‏شود اما يك آدم مستنبط نمى‏شود. بايد انس به وسائل داشته باشد. انسان درحالى كه بايد خوب جواهر را زيرو رو كند، اما براى اينكه ببيند اينها چه فرموده‏اند، خودش بايد برود در روايات اهل بيت و چيز بيرون بياوردو اين انس به وسائل مى‏خواهد.
38. پس چهارم انس به قرآن و روايات اهل بيت عليهم‏السلام است. چنانچه انس به كلمات قوم - كه بعد درباره‏اش صحبت مى‏كنم - هم لازم است. يك كسى همه‏اش روايت  بگويد، مى‏شود اخبارى منش، همه‏اش جواهر، مى‏شود يك آدم متتبع، اما آنكه مى‏خواهيم انس به روايات اهل بيت و قرآن و انس به كلمات قوم است.بقيه ان شاء الله براي بعد.
39. وصلى اللّه‏ على محمد و آل محمد.
40.  وصلى اللّه‏ على محمد و آل محمد