فقه مناسک حج 4
درس ;کشف المراد فی الامامه
22/11/1404 –20شعبان 1447
بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لالله رب العالمین
اللهم صل علی محمد وآل محمد وعجل فرجهم
اللهمَّ کُن لولیَّک الحجةِ بنِ الحَسَنِ صَلَواتُکَ عَلَیهِ وَ عَلی ابائهِ فی هذهِ السّاعةِ، وَ فی کُلّ ساعَة وَلیّا وَ حافظاًوقائِداً وَ ناصِراًوَ دَلیلاً وَ عَیناً حَتّی تُسکِنَهُ اَرضَکَ طَوعاً وَ تُمَتّعَهُ فیها طویلا
اللهم عجل لولیک الفرج اللهم فانصر الخامنی الکفار و الیهود و المنافقین علیهم الْكُفَّارِ وَ الْمُنَافِقِينَ وَ النَّاكِثِينَ وَ الْقَاسِطِينَ وَ الْمَارِقِينَ اللهم الظالمین بالظالمین وَ اغْلُظْ عَلَيْهِم اللهم وَفَّقَنَا وَ إِيَّاكُمْ لِمَا يُحِبُّ وَ يَرْضَى..
- اعمال حج تمتع بصورت تفصیلی وترتیبی:
- اولين عمل از اعمال حج
- كيفيت احرام حج مانند عمره است ولي در نيّت تفاوت دارد، آنجا به نيّت عمره محرم ميشد و اينجا بهنيت حج تمتع محرم ميشود زمان احرام حج تمتع روز هشتم ذي الحجه تا روز دهم است.
براي شروع اعمال حج در محل استراحت و ساختمان خود، اول غسل كند؛ لباس احرام را بپوشد و به مسجد الحرام برود و بطور استحبابي طواف، و دو ركعت نماز طواف را ادا كند و سپس دو ركعت نماز احرام بخواند و نيت حج كند به اين شكل اللهُمَّ إنّي اُريدُ الحجَّ فيسّرْهُ لي وتقبَّلْهُ منّي:
خدايا حج را اراده كردهام انجام آن را بر من آسان نما و از من بپذير و سپس تلبيه گويد: لبَّيْك اللهُمَّ لبَّيْك لَبَّيْك لا شَرِيكَ لَكَ لبْيّكَ إنَّ الحَمْدَ والنّعْمَةَ لَكَ والْمُلْك لا شَريكَ لَك.
با خواندن تلبيه احرام شروع ميشود و رعايت همة ممنوعات احرام الزامي است. - طبق فقه حنفي محرم پس از رمي جمرة عقبه و ذبح قرباني و حلق يا تقصير از احرام بيرون ميآيد و براساس فقه شافعي پس از رمي جمرة عقبه و حلق از احرام خارج ميگردد، پس از انجام اعمال فوق تحلل اول حاصل ميشود و همة محرمات احرام غير از مباشرت با همسر بر او حلال ميگردد.
- 2- استقرار در مني دومين عمل از اعمال حج
- حجاج پس از احرام بهسمت مني حركت ميكنند. و سنت است كه شب نهم را در مني بگذرانند و نماز ظهر، عصر، مغرب، عشا و صبح روز نهم را در چادرها بخوانند.
* ماندن در مني در مذهب شافعي سنت است، در مذهب حنفي واجب است اما ترك آن موجب دم نميشود. - 3- وقوف در عرفات
سومين عمل از اعمال حج - قبل از ظهر روز نهم در صحراي عرفات داخل چادرها مستقر ميشوند و از زوال ظهر تا غروب. ماندن در آن صحرا واجب است. وقوف در عرفات از فرائض حج است ولذا بدون وقوف در عرفات، حج ادا نميگردد. چنانچه كسي نتوانست در عرفات وقوف كند، حج او ادا نشده و واجب است كه حج را اعاده كند. وقت وقوف بعد از زوال تا غروب است.
مستحب است روز نهم قبل از زوال غسل كند و اگر ممكن نباشد وضو بگيرد و به مسجد نمره برود و بعد از زوال نماز ظهر وعصر را با هم در وقت ظهر به جماعت بهجاي آورد.
* - وقت وقوف از زوال ظهر تا غروب بعد از ظهر روز عرفه است، ولي اگر كسي نتوانست در اين وقت حاضر شود و شبانگاه تا قبل از طلوع فجر عيد قربان، خودش را بهعرفات رساند، وقوف را انجام داده است.
- 4 وقوف در مشعر الحرام «مزدلفه»
چهارمين عمل از اعمال حج وقوف در مزدلفه است.
- وقت آن بعد از غروب آفتاب روز نهم است بهگونهاي كه حجاج نماز مغرب را در عرفات نميخوانند بلكه پس از غروب از عرفات بهسوي مزدلفه حركت ميكنند و در وقت عشاء نماز مغرب و عشاء را بهطريق جمع و قصر ادا ميكنند. يعني اول اذان گفته ميشود و سه ركعت نماز مغرب و دو ركعت نماز عشاء اقامه ميشود. كه همان يك اذان و يك اقامه براي هر دو نماز كافي است. پس از خواندن نماز عشاء، ميتواند سنتهاي مغرب و سنتهاي عشاء و وتر را بخواند. قصر يعني دو ركعتي خواندن نماز عشاء كه در مزدلفه واجب است.
- * - تأخير نماز مغرب بهوقت عشاء و جمع بين نماز مغرب و عشاء در فقه شافعي سنت است ولي در فقه حنفي واجب است، ولذا اگر شخص حنفي نماز مغرب را در عرفات يا بين راه و در وقت مغرب بخواند بايد آنرا در وقت عشاء در مزدلفه اعاده نمايد.
- بيتوته و وقوف شب دهم در مزدلفه تا طلوع خورشيد واجب است. وقت آن نزد احناف بعد از نماز مغرب و عشا تا طلوع آفتاب و نزد شافعيه مقداري از نيمه شب تا پس از نماز صبح است. ترك وقوف واجب نزد حنفي موجب دم ميشود و نزد شافعي اختلاف در وجوب و استحباب دم است.
زنها، مردان پير، ضعيف و مريض كه نميتوانند وقوف كامل را انجام دهند و سپس بهمني بروند و در ازدحام جمعيت رمي جمره كنند، و همچنين كساني كه بهآنها كمك ميشود ميتوانند قبل از طلوع فجر به مني بروند و معذور بهشمار ميآيند و هيچگونه كفارهاي بر آنان لازم نيست. - اما ترك آن بدون عذر موجب دم ميگردد، ليكن در مسائل احرام فرقي بين مريض و سالم وجود ندارد. هر كدام مرتكب جرمي شوند، دم لازم ميگردد.
معمول است كه از مزدلفه براي روز دهم، يازدهم و دوازدهم جمعاً چهل و نه عدد سنگريزه تهيه ميكنند و با خود برميدارند كه براي روز دهم، هفت عدد و براي روز يازدهم و روز دوازدهم هر روز بيست و يك عدد استفاده ميشود. - 5- رمي جمرة عقبه
پنجمين عمل از اعمال حج
- پس از خواندن نماز صبح در مزدلفه قبل از طلوع آفتاب بهسمت مني براي رمي جمرة عقبه حركت ميكنند. بايد دقت كرد كه اشتباهاً جمره اول يا دوم بهجاي سوم رمي نشود.
وقت زدن هفت سنگريزه در روز دهم از طلوع خورشيد تا زوال آن است.
*- در فقه حنفي بهدليل ازدحام ميتوان بعد از زوال تا غروب انجام داد، اما در صورت اضطرار تا قبل از طلوع فجر شب يازدهم نيز ميتواند رمي كند. - در مذهب شافعي رمي جمرة عقبه بهتر است قبل از ظهر انجام شود، تا غروب آفتاب نيز ميتواند انجام دهد، در صورت اضطرار تا آخر ايام تشريق جايز است.
- مستحب است هر سنگريزه را با دست راست با گفتن بسم الله، الله اكبر بيندازد و اين دعا را بخواند.
(رَغْماً للشَّيطانِ ورِضىً للرَّحْمنِ اللّهُمَّ اجْعَلْهُ حجّاً مبروراً وسعياً مشكوراً وذنباً مغفوراً).
ترجمه: اين سنگريزه را براي ذليل كردن شيطان و رضايت پروردگار ميزنم. خدايا حج مرا بپذير و كوششم را قبول فرما و گناهم را ببخش.
- مسائل رمي
مسأله 1- افراد معذور، پيرمردان، زنان، بيماران چنانچه نتوانند تا غروب آفتاب روز دهم جمره را رمي كنند در طول شب تا قبل از طلوع فجر روز بعد يعني روز يازدهم، اگر رمي كنند واجب ادا ميگردد، چون تا قبل از طلوع فجر جزو شب روز دهم است. در فقه شافعي در صورت اضطرار تا آخر ايام تشريق جايز است. - مسأله 2- چنانچه رمي در وقت خود انجام نگيرد قضاي آن واجب و دم نيز لازم ميگردد.
مسأله 3- افراد بايد با دست خود رمي كنند. ديگري را بدون عذر شرعي نائب قرار دادن جايز نيست. عذري را ميتوان براي نائب گرفتن شرعي و موجه قرارداد كه بهدليل آن مجاز بهخواندن نماز بهصورت نشسته باشد؛ همچنين كساني كه نتوانند با وسيله نقليه تا محل جمره بروند و يا اگر بروند بيماري آنها تشديد ميشود، ميتوانند بهديگري نيابت دهند. - مسأله 4- *- در فقه حنفي كسي كه نيابت فرد معذوري را قبول ميكند، افضل است كه اول جمرات را از طرف خود و سپس براي معذور رمي كند و در صورتي كه ازدحام باشد هر جمره را اول بهحساب خود و سپس بهحساب نيابت انجام دهد. اما طبق نظر برخي فقهاي شافعي حاجي بايد اول هر سه جمره را از طرف خود رمي كند پس از اتمام جمرات رمي سه جمره را مجدداً بهنيابت انجام دهد و برخي ديگر مانند نظر حنفيه فتوا دادهاند.
- مسأله 5- معذور بايد بهيكي نيابت دهد. چنانچه كسي بدون نيابت براي معذور رمي كند، جايز نيست.
مسأله 6- سنگريزهها اگر به جمره نخورد ولي نزديك آن داخل محوطه ديوار شده بيفتد، ايرادي ندارد و چنانچه خارج از محدوده بيفتد ادا نميشود، بايد آن را اعاده كند. - 6- قرباني
ششمين عمل از اعمال حج
- پس از رمي جمرة عقبه، ذبح گوسفند بهعنوان دم شكر، كه اصطلاحاً قرباني گفته ميشود، واجب و تا سه روز انجام آن جايز است.
- در فقه حنفي پس از رمي جمره بايد قرباني كند و سپس حلق يا تقصير انجام دهد. تا قرباني را انجام نداده حلق و قصر (كه بعضي نا آگاهان انجام ميدهند) صحيح نيست و حاجي نميتواند با انجام آنها از احرام خارج شود. اما در فقه شافعي اولاً ترتيب فوق واجب نيست ثانياً تحلل اول به رمي جمرة عقبه وحلقیا تقصیر قبل از قرباني حاصل ميشود.
- مسأله : در فقه حنفي چنانچه فرد ديگري را براي كشتن قرباني نيابت دهد بايد صبر كند تا خبر كشتن قرباني بهاو داده شود، بعد حلق ويا قصر كند و از احرام خارج شود.
- 7- حلق ويا تقصير
- هفتمين عمل از اعمال حج است
- واجب است حاجي از حلق يا تقصير، يكي را انجام دهد.
*- در فقه حنفي حلق يا تقصير پس از قرباني در روز دهم، تا دوازدهم انجام مي گيرد.
در فقه شافعي حلق مقيد بهروزهاي خاص نيست و قابل تأخير است. - ـ مسأله : تحلل اول – آن است كه همة محرمات احرام جز مباشرت جنسي بر حاجي حلال ميشود،و از لباس احرام بيرون مي آيد،تحلل دوم آن است كه مباشرت جنسي بر حاجي حلال مي شود: وقت تحلل دوم پس از انجام طواف زيارت (افاضه) است.
* - در مذهب حنفي تحلل اول پس از رمي جمرة عقبه و حلق يا تقصير و قرباني حاصل ميشود.
اما در فقه شافعي تحلل اول متوقف بر قرباني نيست بلكه پس از رمي جمره و حلق يا تقصير حاصل ميگردد. - مسائل حلق وتقصير
*- مسأله 1- چنانچه كسي قبل از قرباني حلق كند طبق فقه حنفي بر او دم واجب ميگردد. و اما طبق فقه شافعي هيچ اشكالي ندارد. - مسأله 2- حلق سر در مني سنت است و در جاهاي ديگر محدوده حرم جايز است.
*- مسأله 3- حلق سرخارج از محدوده حرم، طبق مذهب حنفي موجب دم است ولي در فقه شافعي اشكالي ندارد. - مسأله 4- طبق فقه حنفي خواهران بهاندازة يك انگشت از يك چهارم موي سر را قصر كنند، كافي است و از احرام بيرون آيند. و طبق فقه شافعي كوتاه كردن اندكي حتي 3 مو هم براي زنان مانند مردان كافي است.
- 8- طواف زيارت يا طواف الافاضه
هشتمين عمل از اعمال حج
- بزرگترين عملي كه در روز دهم انجام ميگيرد طواف زيارت است.
بهترين وقت براي اداي اين طواف روز دهم ذي الحجه است ولي اگر تا پيش از غروب آفتاب روز دوازدهم نيز انجام گردد جايز است. - مسأله 1- اگر كسي طواف زيارت را از غروب دوازدهم بهتأخير انداخت، طبق فقه حنفي يك دم لازم ميگردد، اما طبق فقه شافعي دم لازم نيست ولي تأخير آن بعد از ايام التشريق مكروه است.
- مسأله 2- سنت است كه اين طواف بعد از رمي، حلق يا تقصير و قرباني انجام شود.
- *- طبق مذهب شافعي پيش از اين سه عمل نيز ميتوان طواف زيارت را بجا آورد ولي در فقه حنفي ترتيب بين نسك واجب و تخلف آن موجب دم است.
- مسأله 3- براي زن حائض ونفساء، طواف زيارت نيز مثل ساير طوافها جايز نيست اما اگر روز دوازدهم پاك شد و تا غروب فرصت كافي براي طواف ـ حداقل چهار شوط ـ وقت داشت ولي طواف را انجام نداد، در فقه حنفي يك دم واجب است والا معذور بوده كفارهاي بر او نيست چنين زني بايد صبر كند تا پاك شده، آنگاه طواف زيارت را انجام دهد.
- مسأله 4- بعد از انجام اين طواف از احرام خارج وكلية محرمات از جمله مباشرت با همسر ـ كه بعد از تحلل اول همچنان باقي بود ـ بر حاجي حلال ميگردد. فقه مناسک حج 4
- الحمد لالله رب العالمین اللهم صل علی محمد وآل محمد وعجل فرجهم
